Meer varkens , minder voeren .

land- en tuinbouw, voeding

Moderator: Moderators

deleted
Berichten: 4857
Lid geworden op: 17 jun 2010, 11:29

Re: Meer varkens , minder voeren .

Bericht door deleted » 03 sep 2015, 19:59

Ik heb wel een beetje ervaring met grazers. Het grootste verschil met kippen is dat die vooral gras en hooi eten.
Het werk verschuift dan naar het aanleggen van een wintervoorraad van dat spul. Kost tijd(hooien) en plaats (schuur).
Hooi kopen kan ook tegenvallen. Het ene jaar is het goedkoop, het andere weer duur.

Anderzijds kan je ze ook jaarrond op de weide laten als je oppervlakte genoeg hebt.
Maar dan moet je een enorm opp van zo'n hoge omheining voorzien.

Het zou me wel benieuwen hoeveel m² je dan per hert nodig hebt (zonder bijvoeren). Zijn daar gegevens van bekend?
En hoeveel voedsel levert dat dan aan de eigenaar ?

G

Brit
Berichten: 799
Lid geworden op: 25 okt 2007, 20:37
Locatie: Christchurch
Contacteer:

Re: Meer varkens , minder voeren .

Bericht door Brit » 05 sep 2015, 05:12

Hoe zit het dan met ganzen?
Groeten, Brit.

Ik bekijk het liever vanaf de andere kant.....

Ernest Dubois
Berichten: 651
Lid geworden op: 24 okt 2013, 20:12
Locatie: Oostrum

Re: Meer varkens , minder voeren .

Bericht door Ernest Dubois » 05 sep 2015, 09:34

Hoe zit het met kalkoenen? Die zijn zo lekker?

ritsaert snijder
Berichten: 4378
Lid geworden op: 09 dec 2009, 10:53
Locatie: Portengen

Re: Meer varkens , minder voeren .

Bericht door ritsaert snijder » 05 sep 2015, 09:40

konijnen dat zijn toch de beste omzetters?
zelf te slachten en makkelijk te houden....
en een goede konijnenstoof is niet te versmaden
groet!

Ritsaert

Dutch John
Berichten: 4615
Lid geworden op: 02 dec 2006, 12:23

Re: Meer varkens , minder voeren .

Bericht door Dutch John » 05 sep 2015, 11:48

Zo ik er tegenaan kijk:

-Varkens: vragen om bijvoedering met extern voer of voer waar je zelf werk mee hebt.
-Koeien: hebben graag gezelschap, dus twee of meer. Alleen geschikt voor de grotere hobbyboer. Slachten betekent vlees delen of verkopen. Zelf slachten niet erg praktisch. Een mogelijkheid is het aankopen (soms gratis) en opfokken van nuchtere stierkalveren die onder de maat zijn.
-Schapen: kunnen toe met alleen gras. Voor en in de winter een deel slachten, zodat je met een beperkt exemplaren zonder hooi bijvoeren de winter door kunt. Alternatief: jonge lammeren kopen, afmesten en in de winter slachten. Bevattelijk voor ziektes. Zijn binnen een verplaatsbare omheining te houden.
-Geiten en herten: idem, maar vragen om een hoge afrastering.
-Kippen en kalkoenen: vragen om teveel extern voer. Gelukkig brengt dat ook eieren. Mijn ervaring is dat de voerconversie helemaal niet zo goed is. In de bio-industrie misschien wel, maar laat dat bleke, natte en opgejutte vlees maar aan anderen.
-Eenden en ganzen: goed alternatief voor kippen, vragen om weinig bijvoeren. Maken niet zo'n puinhoop als kippen.
-Konijnen: kunnen ook toe met weinig of geen extern voer. Probleem is dat je het voer naar de beesten moet brengen. Eén konijntje in een verplaatsbaar hok op een gazon kan nog wel. Opschalen is echter lastig. Mijn staat het tegen om beesten in een klein hokje te houden. Een behoorlijke of zelfs de vrije uitloop naar buiten is een must. Met konijnen is dat lastig.

Groet,
DJ
He chose to be rich by making his wants few, and supplying them himself. - Ralph Waldo Emerson-

jobplas
Berichten: 222
Lid geworden op: 03 feb 2013, 20:13

Re: Meer varkens , minder voeren .

Bericht door jobplas » 05 sep 2015, 20:31

jwardenier schreef:Job , Leuk dat je zeug biggen heeft , wel jammer van de 4 , maar je hebt er nog 4 over ,hopelijk gaat dit alles goed.
Ik las dat je brok van 10, per zak koopt , dit kan wel anders .Als je bij een graanboer b v gerst koopt en bij een plaatselijke molenaar laat malen , beetje kalk en zout en uitloop is het voer stukken goedkoper .
In het verleden verbouwde ik al het voer voor de varkens op eigen grond ,ik ga proberen het me zelf wat makkelijker te maken ,of ik goed bezig ben vraag ik me wel eens af .Ik zie mensen op een bootje of met een camper ,ik werk me in het zweet terwijl zij in de zon liggen . gr John
Ik was misschien niet zo duidelijk in mijn reactie, 4 van de 12 zijn overleden, we hebben er nog 8, ze groeien nu al goed. Hier bij ons in de buurt zitten niet erg veel graanboeren vanwege de veen grond. Alles zelf verbouwen is ook een erg mooi idee, maar voorlopig niet uitvoerbaar helaas, vanwege de hypotheek die betaald moet worden houd ik helaas te weinig tijd over... Ik houd in ieder geval de gerst gedachte even achter de hand, hier in de buurt zit ook nog een molenaar :)
200m2 woonboerderij, Dovre 450, LTV verwarming dmv Atmos 30kw, geen aardgas, negatieve energierekening, 5100Wp Solar Frontier, Varkentjes, kippetjes, moestuin.

jwardenier
Berichten: 1352
Lid geworden op: 01 feb 2012, 09:59

Re: Meer varkens , minder voeren .

Bericht door jwardenier » 06 sep 2015, 11:13

Kippen eenden ganzen kalkoenen en herten , Ik heb dus o a varken geiten schapen een stier kippen en een paardje .
Heb me er op toegelegd om voor deze dieren een weide te hebben en al hun voer zelf te verbouwen ,wij krijgen daar zuivel vlees en eieren en een beetje geld voor terug ,overschotten verkopen we ook of geven dit weg ,dit aangevuld met groenten en aardappelen en fruit ,hebben we een aardig voedselaanbod voor on zelf ,helaas energie komt nog steeds uit de meterkast ,maar daarover start ik t z t wel een ander lijntje of vraag bij anderen wat wijsheid is .
D J het is inderdaad bewerkelijk graan verbouwen dorsen en dan malen om varkens te voeren , maar ik zie dit ook een beetje als mijn levensstijl ,en heb met behulp van mijn paard veel voldoening van het werk .
Maar na het lezen van herstellende landbouw ,heb ik toch het idee gekregen om het wat minder te gaan doen ,een varkentje meer en wat minder te voeren . Dit land ras is oorspronkelijk gefokt om reden van soberheid langzame groei met uitmuntend vlees ,ga je brok voeren wordt het een vervet varken .De restproducten uit de zuivel bereiding gaan samen met wat er in de keuken overblijft naar de varkens . Het kippenbestand gaan we hier ook wat dunnen , een stuk of 8 mogen er blijven al heb ik geen idee hoeveel er nu lopen.
De eieren verkoop hebben we gestaakt , er werd te veel gejat .Het eieren overschot gaan nu ook naar de varkens of geven we ook weg
Dus al met al zijn we minder graan nodig en de open ruimte met een beetje meer hebben de varkentjes nu als weide .
Ik zat te denken om er een paar walnoten bomen een paar eiken en beuken op te zetten als voedsel bomen en dan natuurlijk wel zo dat ze er niet direct weer uit gefrot worden .Ik zoek nog iets waarvan de vruchten of noten in de winter pas vallen
Met kalkoenen heb ik de ervaring dat ze bij gevoerd moeten worden ,zwartkop ziekte kan voorkomen als je ze samen met kippen hebt.
Ganzen eten wel gras en zijn wel geschikt ook konijnen zijn goede gras eters .
Herten heb ik geen ervaring mee , wel heb ik reeën geslacht ,nadat ze door de jager of automobilist gedood waren ,vlees moet je van houden . Geit heeft zelfde vlees als rund wel wat verfijnder, lamsvlees is goed te eten , je moet het dier wel kunnen slachten vooral wanneer je er maar een paar houd hecht je gemakkelijk aan ze .
Rund , Hier ben je ruimte voor nodig ,gezelschap kan een ander diersoort zijn b v schaap .
De geit is mijns inziens een goed diersoort voor zelfvoorziening , we zijn aan het duur melken ,melken een geit 3 jaar onderbroken door daarna mag ze weer bij de bok , dit omreden van niet te veel lammeren te krijgen en ze aan anderen te moeten doen om geslacht te worden , melk maken we allerlei producten van voor eigen gebruik ,boter is wat moeilijker als van koemelk .
Hoge afrastering met electric gaas raad ik te zeerste af ,als je eens niet genoeg stroom op de netten hebt ,hangen de dieren zich op in deze rommel ,of raken er verstrikt in , heeft al eens een lam ree en haas gedaan , een afschuwelijke dood .gr John

Bossie
Berichten: 107
Lid geworden op: 20 mei 2012, 09:04

Re: Meer varkens , minder voeren .

Bericht door Bossie » 09 sep 2015, 15:38

Heb zelf varkens, eenden, kippen, konijnen, ganzen, twee stieren en paarden (deels gehad, deels nog steeds).

Eigen nationale historie bewaren vind ik mooi maar uiteindelijk selecteer en fok je voor vooruitgang, niet voor stilstand. Zo zou ik hoewel ik er geen fan van ben wanneer ik in de toekomst weer varkens heb, misschien kune kune inkruisen om betere gras conversie te krijgen. Die beesten worden haast al vet als ze er naar kijken.

Overige ervaringen:


Kippen:
Kippen, Cornish crosses, en scharrels van verschillende rassen. In het begin leuk maar achteraf toch stiekem relatief veel werk voor weinig product. Daarbij vind ik een kip nogal stinken bij het slachten zeker als je het vergelijkt met het slachten van konijnen.

Konijnen:
Heb ze zelf met een chicken tractor laten grazen en groen/snoeiafval gevoerd + wat oud brood. Prima resultaat. Ras was vlaamse reus x. Hoewel dit geen snelle groeiers waren presteerden ze goed op een mager dieet. Woon je landelijk, plaats een paar vangkooien, hoef je ze niet te fokken.

Eenden:
Momenteel een 10-15tal muskus eenden. Voor een normaal gezin kom je een heel eind met twee eenden en een woerd. Afgelopen jaar 15 kuikens per eend. Ze scharrelen op braakliggende grond en krijgen alleen wat oud brood als aanvulling. Woerden zitten met dit regime als snel rond de 3.5-4kg en het is echt smakelijk (niet te sterk smakend) vlees. Eierproductie is seizoensgebonden. Tijdens het seizoen is de productie aanzienlijk. Ben best wel tevreden over de prestaties. Nadeel is het vliegen, de eenden kunnen dat behoorlijk en het waterverbruik.

Ganzen:
Ganzen, heb nu 50 ganzen die in principe op dezelfde wijze worden gehouden als de eenden. Eierproductie is lager dan bij kippen en eenden, eieren wegen wel 175 gram en zijn veeeel lekkerder dan van een kip. Goede conversie van laagwaardig groen. Presteren goed op gras, oud brood, gevallen fruit etc. Vooral goede groei tot 25-30 weken. Leuke dieren, eigen karakter, veel meer dan kippen of eenden. Afhankelijk van het geslacht, ras en het voedingsregime zitten ze dan al minimaal op 5.5 kg. Ik ga uit van ongeveer 100 ganzen per hectare (redelijk extensief). Begrazen is met behulp van flexibele rasters om zoveel mogelijk voeding uit de beschikbare ruimte te halen. Lekker uit de pan, oven en roker.
Daarbij leverancier van dons.

Enige nadeel bij ganzen en eenden is het werk om ze te slachten.
Nadeel van andere dieren zoals schapen, geiten, runderen vind ik de registratieplicht.
Vandaar ook ganzen, hoogwaardig vlees. Echt lekker, weinig werk, goede benutting van groen en geen registratieplicht, geen mestwetgeving.

Een kennis heeft ervaring met herten, niets voor mij. Als ik een groter dier zou kiezen als voedselleverancier dan misschien een paard, ezel, lama, alpaca voor het vlees.
Met name een alpaca doet het erg goed op enkel groen, maakt je weide niet stuk, maakt geen lawaai, stink niet, brengt ook levend een prima prijs op (beter dan geslacht), geen registratieverplichtingen, makkelijk reproduceren, hoogwaardige wol en lekker vlees.

Als het om gaat om zoveel mogelijk productie met zo min mogelijk ruimte en werk zou ik voor een normaal gezin gaan voor konijnen + eenden of als je de ruimte hebt konijnen + ganzen.

Dutch John
Berichten: 4615
Lid geworden op: 02 dec 2006, 12:23

Re: Meer varkens , minder voeren .

Bericht door Dutch John » 09 sep 2015, 18:34

Dankje Bossie,

voor dit uitgebreide antwoord. Ganzen staan hier ook nog op het wenslijstje, met muskuseenden van John W ben ik een aantal weken geleden begonnen. Het is laat in het seizoen, maar het vrouwtje voelt zich kennelijk goed thuis en zit te broeden. Ze scharrelen door het voedselbos, zonder de boel om te ploegen zoals kippen dat kunnen. Ik voer ze ook alleen brood bij. Gaan ook goed samen met de kippen, al hebben ze een eigen nachthok.

Vraag wat betreft die "konijnentractor". Heb je de bodem voorzien van gaas of is die open? M.a.w. kun je ook vooruit op lang gras?

Kleindieren staan me qua slachten meer aan dan grote. Zelf goed te doen en kleine porties.

Groet,
DJ
He chose to be rich by making his wants few, and supplying them himself. - Ralph Waldo Emerson-

Bossie
Berichten: 107
Lid geworden op: 20 mei 2012, 09:04

Re: Meer varkens , minder voeren .

Bericht door Bossie » 09 sep 2015, 20:39

Zonder bodem, geen gaas of latten. Iedere dag twee keer verplaatst en geen graafwerkzaamheden gehad. Misschien als ze langer op iedere plek zouden blijven dat dat wel een risico is.

Kennis is natuurbegrazer met schapen. Die voeren in de winter deels gemalen eikels bij. Misschien dat dat ook iets is voor andere dieren. Voor de varkens in ieder geval.

jwardenier
Berichten: 1352
Lid geworden op: 01 feb 2012, 09:59

Re: Meer varkens , minder voeren .

Bericht door jwardenier » 11 sep 2015, 10:05

Bossie , de oplossing om de varkens bij te voeren met gemalen eikels ,volgens mij ben ik dan zeker even veel tijd kwijt om de eikels op te zoeken en te drogen en malen .
Ganzen lijkt mij ook wel wat , maar dan een ras die met gras toekan , ik heb Toulouse en witte gans gehad , en die vermagerden sterk als ze geen graan bij gevoerd kregen .
Het vlees mag geen uitgesproken smaak hebben , neutraal of als kip of varken .Geen wildsmaak.
Welk ras heb jij , en wat doe je zoal met het vlees , gr John

mro
Berichten: 611
Lid geworden op: 15 nov 2014, 12:10

Re: Meer varkens , minder voeren .

Bericht door mro » 12 sep 2015, 10:37

Dit topic brengt me op ideeën.

Hier hebben we een stuk gras van pakweg 4x10m maar gras afrijden doe ik echt niet graag.

Zou een tweetal konijnen in zo'n verplaatsbaar hok een goed alternatief zijn?

jwardenier
Berichten: 1352
Lid geworden op: 01 feb 2012, 09:59

Re: Meer varkens , minder voeren .

Bericht door jwardenier » 12 sep 2015, 21:23

Dan zul je nog wel een keer moeten maaien , konijnen eten ook hooi in de winter dus uiteindelijk klopt het wel ongeveer .
Vlaamse reus eet meer als dwerg konijn , je kan het een jaar uitproberen heb je dan gras over neem je er 3 of 4 .
Gazon gras is niet echt geschikt , laat je ze wat te lang op een plek staan gaan ze graven .Dus regelmatig verzetten .
De konijnen bemesten het gras ook weer . We hebben een aantal jaren een hangoor in een ren gehad ,waar het gras te hoog werd maaide ik het even met de zeis ,hooi doet het ook goed als in plaats van lig stro , of in de leg nesten van kippen of als muls in de moestuin Konijn mocht niet geslacht worden ,uiteindelijk is hij gestorven door ouderdom ,ook wel een leuk toch

Bossie
Berichten: 107
Lid geworden op: 20 mei 2012, 09:04

Re: Meer varkens , minder voeren .

Bericht door Bossie » 14 sep 2015, 14:03

Het is een vooralsnog zeer heterogene groep;) enerzijds een wens om de prestaties van de verschillende rassen bij dit beheer te kunnen beoordelen, anderzijds uit noodzaak geboren door het soms beperkte (betaalbaar)aanbod. Door de verschillende oudere rassen en kruisingen hoop ik met mooie sterke dieren, die zich gedragen zoals een gans dat hoort te doen en presteren zoals het vrij ongedwongen mogelijk is, aan de slag te kunnen.

Mijn wensen en eisen zijn geboren vanuit praktische en pragmatische overwegingen: hardheid, zelfredzaamheid in koude en hitte, goede moeder eigenschappen om natuurbroed mogelijk te maken, ontwikkeling van gewicht die past bij het beheer, slachtrijp als ze een half jaar oud zijn, geslachtsrijp in het tweede levensjaar, vroege leg, redelijke eierproductie (20-40), 10 kuikens per gans, bestand tegen parasieten, dierenartskosten die bij voorkeur nihil zijn en maximaal verwaarloosbaar. Sterk kudde instinct zorgt voor makkelijk drijven.
Prestaties bij het extensieve beheer zijn leidend, niet exterieur. Kleur, bont of niet, wammen of geen wammen doen er niet toe.

Eigenlijk wil ik (en wij allemaal denk ik) een gans die natuurlijk te houden is met een betere dan natuurlijke productie.

Vanuit deze visie kijk ik naar de door mij gebruikte ganzen. Momenteel heb ik Vlaamse Landganzen, Twentse Landganzen, Pommerse ganzen, grauwe gans, mestganzen, boerenganzen en een enkeling met een beetje chinezen bloed.

-De Vlaamse landgans heeft de bouw en het karakter om een goede zelfredzame gans te zijn. Sierlijk slank, rank, niet veel wammen, hoog op de poten en vrij actief. Veelbelovende dieren.

-Pommerse gans is mijn favoriet als ganzenliefhebber. Heb een Pommerse gent van 8+? KG. Indrukwekkende borst en erg breed. Echte weidegans. Prachtig dier, broeden goed, niet te spraakzaam maar wel goed waaks. Ook groot genoeg om wat honden (en vossen?) weg te jagen. Als natuurbegrazer ben ik heel benieuwd naar de prestaties komend seizoen.

-Mooi aan de Twentse landgans is de late/vroege leg, als dat tenminste nog bij de hedendaagse Twentse landgans voorkomt. Bij die van mij heb ik het nog niet gezien. Ze zouden al in het najaar-winter kunnen gaan leggen terwijl andere ganzen meestal pas eind januari tot en met maart leggen. Zo’n vroege leg geeft je extra tijd om de dieren slachtrijp te krijgen en je kunt dan optimaal profiteren van 1e snede gras. Maar dat is natuurlijk maar de theorie. Bij de verhalen over de Twentse Landgans vergeten ze volgens mij regelmatig te noemen dat een mooi karkas toch ook afhankelijk was (en is) aan de graan bijvoedering.

-De kruisingen. Ik heb inmiddels al een vrij grote groep rasloze ganzen (ik noem het Gravenroders) die ongedwongen is gegroeid in een natuurlijke setting. Ze groeien niet zo snel als de mestganzen maar vallen ook niet zo hard terug en ze zijn in staat om tijdens wat magerdere tijden in te teren op de reserves. Mestganzen doen dit ook maar verzwakken dan al behoorlijk snel of bezitten niet over het weerstandsvermogen om daarna weer op gewicht te komen. Nadeel van deze groep is dat als je eenmaal een Pommerse of Emdener gans hebt gezien ze wat aan de kleine kant zijn.

-Chinese knobbelganzen, lenen zich uitstekend voor extensief beheer maar zijn exoten, zijn luidruchtig, druk waardoor ze vrij actief zijn in het scharrelen, leggen goed, broeden middelmatig, groeien redelijk maar blijven slank. Ik vind ze eigenlijk maar lelijk maar juist het drukke gescharrel is wel een mooie eigenschap bij het extensief beheren. Momenteel heb ik nog maar 1 gans met 25% chinees bloed. Alle anderen waren te luidruchtig om te handhaven. Bij de fok gebruik ik geen chinees/afrikaans bloed.

Zonder specifiek een ras de zwarte piet toe te spelen, lijkt het niet meer voor productie/consumptie maar enkel voor de hobby houden van oudere rassen (net als bij kippen) zijn weerslag te hebben op de verschillende rassen. Met name wat betreft leg, broedsheid en hardheid, aanwas is vaak wel in orde.

Heb pas in verband met het kortwieken weer alles echt in handen gehad. De mestganzen doen het relatief slecht. Weinig indrukwekkend karkas als ik het zo kon beoordelen. Vrij licht, echt te mager voor 22 weken. Hebben extra voer nodig (oud brood, appels, peren etc). Teleurstellende terwijl ze toch onder relatief gunstige omstandigheden zijn gehouden. Hebben een goede aanvangsgroei maar lijken bij relatief kleine obstakels behoorlijk terug te vallen. Het is wel goed mogelijk om ze met flink bijvoeren in de laatste 4 weken nog wat vlees te laten aanzetten.
De Pommerse, Twentse en Vlaamse waren allemaal behoorlijk op gewicht (rastypisch, de pommerse zijn veel groter). De groep kruisingen trouwens ook.
Als ik op dit moment een ras zou moeten kiezen, dan de Vlaming. Als het ras niet van belang is dan een boerengans van een houder die ze al jaren op de manier houdt zoals jij het ook van plan bent om te doen.

Ohja, uitvalpercentages lagen bij mij bij de start hoog, (ook bij de jongvolwassen dieren) met name in de groep grauwe ganzen waar ik juist goede prestaties van had verwacht. Deze dieren kwamen uit de broedmachine, wellicht een slechte lichting? Uitval lag toen om en nabij de 40%.
In het tweede jaar is dit enorm afgenomen naar zo’n 15%. Het is natuurlijk de bedoeling om naar een verwaarloosbaar percentage toe te werken. Uitval is in de zomer hoger dan in de winter, met name hitte is een probleem. Koude veel minder.

Momenteel heb ik er zo’n 50, ik hoop dit najaar uit te breiden naar 65-75 om in 2016 zelf flink aanwas te hebben. Hieruit kan ik dan gaan selecteren. Momenteel ben ik in overleg met een regionale groene school/beroepsopleiding om mij te begeleiden bij de fok en selectie. De eisen zoals boven omschreven worden hierop toegepast.
Mocht iemand van het voorjaar eieren willen om zelf uit te broeden of wat kuikens dan lijkt het me leuk als zich meerdere mensen hierbij aansluiten en na de opfok feedback leveren.
Ik heb bij de werkgroep voor het behoud van de Twentse Landgans een groep kuikens aangevraagd, we zullen zien wat daar uitkomt.

Maarja het ging over varkens. Wat ik wel heb geleerd is de grens van de gehele infrastructuur op te zoeken, eigenlijk ook aan de orde voor jouw varkens. Een groep van 20 ganzen verplaatsen kost evenveel tijd als een groep van 100. De rit naar de weides is even lang, ongeacht de hoeveelheid water en voer die ik bij me heb. Meer dieren maken je zeker efficiënter en zorgen voor een hogere winst per dier.
De varkens zou ik de eikels inderdaad zelf laten oogsten. Kinderen een dubbeltje voor een kg oid geven kan ook een optie zijn of de eieren niet verkopen maar ruilen tegen eikels.

jwardenier
Berichten: 1352
Lid geworden op: 01 feb 2012, 09:59

Re: Meer varkens , minder voeren .

Bericht door jwardenier » 14 sep 2015, 20:08

Bossie , het gaat dan wel niet over varkens maar ik vind jou benadering ook erg interessant .
Een paar eieren uitbroeden , zou ik wel willen . Heb dan ook gelijk erg tamme dieren .
Helaas heb ik geen broedmachine [ Wel een zelf gemaakt ding maar heb hier geen goede ervaring mee ],ik heb wel eens een kip 8 kalkoeneieren uit laten broeden maar of het ook lukt met ganzeneieren ?
Heb in ieder geval interesse ,En wil natuurlijk de ervaringen delen . gr John

Plaats reactie